terug naar archief nieuwsbrieven

Nieuwsbrief nummer 25

november '97 - maart '98

Initiatiefgroep Natuurbeheer in Delft

A. Gemeente Delft

[A1] Groenbeleid

Ondanks de herbevestiging van het beleid uit de nota Ruimte voor Natuur in het concept voor de Ontwikkelingsvisie 2025 van de gemeente, blijft het treurnis met de ecologie in Delft. Plotseling was daar, in het kader van 'groenextensivering', het plan om "een groot aantal" blokhagen in de gemeente te gaan slopen. We hebben die sloopactie tot staan weten te brengen, ook al was bijna de helft van het plan al klaar.

De gemeente zat hier overigens niet alleen om de zaak zelf fout. Behalve dat hagen voor veel organismen een aantrekkelijke omgeving vormen, waren ook alle overlegniveaus gepasseerd: van het natuur- en milieuplatform tot de raadscommissie wonen. In die raadscommissie schijnt wethouder Boelens gezegd te hebben dat hij zich toch niet met elke haag kan bezig houden, daarbij gemakshalve vergetend dat deze steile meneer elk plan of ontwerp persoonlijk placht te bekijken en met het rode potlood te lijf ging. Wat een opluchting dat deze brokkenmaker, die acht jaar lang de Delftse stadsnatuur heeft laten afbreken, geen wethouder blijft!

[A7] Ontwikkelingsvisie Delft 2025

Eindelijk was daar dan - in december - de nieuwe versie van de Delftse ontwikke&endash;lingsvisie. Tot verbazing van velen - en die van ons nog wel het meest - waren in deze nieuwe versie tal van punten uit onze kritiek van begin 1997 overgenomen.

In onze reactie op het nieuwe concept wordt ingestemd met de verstedelijkingsrichtingen van Delft: richting Harnaschpolder en richting Pijnackervaart. Andere verantwoorde uitbreidingsrichtingen zijn voor Delft niet voorhanden. Wel wijzen wij er op dat de oppositie die Delft voert tegen de grote rioolwaterzuivering in de Harnaschpolder weinig zinvol is en dat die energie beter kan worden gestoken in het afblazen van onwijze VINEX-locaties op Pijnackers grondgebied, zoals Pijnacker-Zuid. (Zie [C7].)

Raadselachtig is de stellingname dat de Hertenkamp moet worden 'opgewaardeerd' tot een stadspark. Ervaringen met opknapbeurten die in de stad de afgelopen jaren zijn uitgevoerd doen ons het ergste vrezen: het te niet doen van natuurwaarden is langzamerhand in een verslaving ontaard. In de beantwoording van de kritiek doet de gemeente overigens al een paar stapjes terug.

De teksten van het hoofdstuk over stadsnatuur bevatten desalniettemin tal van dingen die ons aanspreken. Het feit dat de ecologische hoofdstructuur uit de nota Ruimte voor Natuur actueel blijft bijvoorbeeld.

Dat in de ontwikkelingsvisie verder wordt vastgesteld dat

dat alles beschouwen wij als een signaal dat de te lange periode van inertie ten einde loopt. Wij staan dan ook in de startblokken om mee te denken over een uitvoeringsplan, waarvoor we overigens in het verleden al vele aan- en voorzetten hebben gegeven.

[A8]  Milieumonitor

In december kwam ook de eerste milieumonitor uit; de nulmeting dus. Pas in de komende jaren ontstaat een beeld in de tijd van de beleidsinspanningen, het gedrag van de burgers en de omgevingskwaliteit. Maar het begin is er.

Wat betreft de natuurmonitor &endash; als onderdeel van de kwaliteitsmonitor &endash; gaat de verzameling en verwerking van gegevens nogal stroef; het onhandig communiceren met de natuurorganisaties is daaraan niet vreemd.

[A12] Bieslandse Bovenpolder

In het voorjaar van '97 heeft de Initiatiefgroep op initiatief van een agrariër, die de overstap aan het maken is naar biologische veehouderij, een plan gemaakt voor de Bieslandse Bovenpolder (tussen de vuilstort en de Korftlaan).

Het plan is naderhand uitgewerkt en begroot, o.a. om belangrijke elementen ervan mee te laten dingen naar de gemeentelijke milieuprijs. Het plan viel niet in de prijzen, omdat &endash; zo was onze indruk &endash; B&W hun vingers er niet aan wilden branden.

Bij de provincie waren er minder aarzelingen. Daar viel het plan in goede aarde en werd een subsidie van een kleine ƒ 40.000 voor de inrichtingsmaatregelen toegezegd.

Het Delftse gemeentebestuur nodigden we begin januari uit over het plan nader overleg te voeren, maar uit die burelen steeg slechts stilte op. In ambtelijke kring was &endash; zo bleek later &endash; een aangepast plan gemaakt, waarbij de verschillende natuurelementen sterk waren uitvergroot en een fietspad en een evenemententerrein waren toegevoegd. Dit aangepaste plan verbrak niet alleen de subtiele samenhang tussen natuurmaatregelen en agrarische bedrijfsvoering, het zou gepaard gaan met een zodanig uitgavenniveau, dat we ons in een kritiek op de aanpassingen afvroegen waarom voor zulke maatregelen ineens zoveel geld (ruim 1 miljoen excl. het evenemententerrein) beschikbaar was terwijl voor natuurmaatregelen elders in de stad de knip zorgvuldig gesloten gehouden wordt.

Ondanks deze strubbelingen houden we goede hoop dat het plan nog dit jaar beklonekn en uitgevoerd kan worden.

Uit het persbericht van 2 februari:

Het plan voor dit bijna 35 ha grote gebied is enerzijds gebaseerd op het voornemen van Duijndam om over te schakelen op biologische veehouderij en anderzijds uit de ambitie van de natuur- en milieubeweging om het gebied een duidelijker identiteit te geven en beter in te passen in de Delftse Hout.

Het bedrijven van biologische landbouw in de polder in samenhang met een reeks maatregelen gericht op natuur en natuurbeleving verleent het voorstel een uniek karakter. Hoewel biologische landbouw door de geringe milieubelasting van nature meer natuurwaarden op en langs de percelen mogelijk maakt, is de combinatie met natuurontwikkeling lang niet altijd vanzelfsprekend.

De natuurmaatregelen behelzen o.a.:

De kosten van de inrichtingsmaatregelen belopen ongeveer ƒ 67.000. Slechts ongeveer een kwart daarvan zou voor rekening van de gemeente Delft komen.

De beheerskosten zullen in de agrarische bedrijfsvoering worden opgenomen.

Door de voorgestelde maatregelen wordt o.i. iets op touw gezet dat uitstijgt boven wat doorgaans wordt verstaan onder 'agrarisch natuurbeheer' (dat zich veelal beperkt tot aangepaste maaitijdstippen en/of slootkantbeheer) en dat bovendien bij uitstek past in een gebied als de Delftse Hout. Verder komt de exploitatie van het gebied op een meer solide economische basis te rusten, nl. in de vorm van duurzame landbouw.

Overgang naar biologische bedrijfsvoering betekent in het algemeen extensivering en dus een groter oppervlak voor de agrarische ondernemer. Het verzoek aan de gemeente Delft is om bij het vernieuwen van de pachtovereenkomsten hiervoor mogelijkheden te scheppen.

[A13] Gemeenteraadsverkiezingen in Delft

In de week vóór de verkiezingen heeft de Initiatiefgroep een beoordeling gepubliceerd van de natuur- en milieu-inhoud van de partijprogramma's. Was er bij de PvdA en Stadsbelangen een vergrootglas nodig om zulke punten te vinden, bij CDA, VVD en GPV moest er zelfs een microscoop aan te pas komen om ze op te sporen. Alleen bij D'66 en GroenLinks figureerden natuur en milieu enigszins prominent. Bij D'66 werd het programma evenwel volkomen bedorven door het programpunt om de Bieslandse Bovenpolder te bestemmen voor 'een groene wijk voor medewerkers van Delft Kennisstad', een buitengewoon dom idee dat de partij wat ons betreft de rode kaart opleverde. Ook de VVD kreeg een welverdiende rode kaart door zijn keuze voor de snelle aanleg van de A-4 (r.w. 19). Dat de VVD ook moet worden aangerekend dat zij ons, Delftse burgers, jaren heeft opgescheept met een wethouder die alleen al bij het horen van de woorden natuur en milieu een gezicht als een oorwurm trok, dat speelde natuurlijk ook mee . . .

Hoe dat ook zij, Delft krijgt een geheel nieuw college, en dat biedt perspectief voor natuur en milieu in en om de stad.

[A14] Kwaliteit stedelijk water

Enkele keren kwamen burgers bij ons met problemen rond de kwaliteit van stedelijk water. Soms heeft het met overstorten te maken, soms ook met een overmaat aan bladval.

Treurig is het dat klachten van deze aard door de instanties zo slordig behandeld worden. En tot overmaat van ramp blijkt het aankaarten van dit soort klachten bij de Wetenschapswinkel van de TU Delft ook al bitter weinig op te leveren ...

B. Hoogheemraadschap; waterhuishouding

[B1] Ackerdijkse plassen

Op een moment dat het baggerwerk al grotendeels was verricht, kwam er een uitspraak van de Raad van State over het baggerdepot in de polder. De provincie had ten onrechte een ontheffing verleend, er zou een vergunning verleend moeten worden. Dit alles houdt verband met het feit dat op twee plaatsen baggerklasse 2 is aangetroffen.

Delfland heeft de bezwaarmakers aangeboden om de bagger, afkomstig van de klasse 2 locaties, over twee jaar af te voeren als de kwaliteit van de bodem daar dan aanleiding toe geeft. De verwachting is dat de PAKs in die periode ruim voldoende zijn afgebroken dat afvoer niet meer nodig is. We hopen dat met dit aanbod vertragingen bij de vergunningprocedure zullen worden voorkomen.

[B2] Waterbeheersplan Delfland

Om uiteindelijk te komen tot een nieuw waterbeheersplan (WBP99) heeft Delfland een discussienotitie opgesteld dat aan overheden, belangengroepen en belangstellenden voor commentaar is toegezonden. Men kon tot 1 december reageren.

De Initiatiefgroep gaat in zijn reactie op tal van onderwerpen in::

[B8] Vierde nota waterhuishouding (NW4)

Na een open planproces van enkele jaren publiceerde de regering op 30 september zijn voornemens voor het toekomstig waterbeleid. Er was tot 1 februari gelegenheid te reageren.

De reactie van de Initiatiefgroep wijst erop dat het 'open planproces' heel stimulerend was, maar dat het toch niet de bedoeling geweest kan zijn met een 'open plan' te komen. M.a.w., het plan is te vrijblijvend. In onze brief geven we een aantal terreinen aan waarop het waterbeleid nader moet worden toegespitst.

Diffuse bronnen

Veerkrachtige watersystemen

Het totstandbrengen van veerkrachtige watersystemen door middel van maatregelen als natuurvriendelijke oevers, voldoende diepte en ecologisch onderhoud kan op onze fanatieke steun rekenen. Desalniettemin overheersen in de praktijk de maatregelen die die veerkracht verminderen. Dat rechtvaardigt o.i. het opleggen van restricties voor het aanleggen van niet-natuurvriendelijke oevers. Ook het visstandsbeheer moet aan het beheer van het waterecosysteem worden aangepast.

Financiering

De opening die NW4 biedt om met het financiële waterspoor te experimenteren, zijn ons veel te voorzichtig. Het doorvoeren van de waterkwaliteitsheffing op basis van het drinkwaterverbruik is o.i. dringend geboden.

C. Planologie; streekzaken

[C7] Planologie rond Pijnacker

MER Pijnacker-Zuid en bestemmingsplan Tolhek

In december en in maart werden bedenkingen naar voren gebracht tegen resp. het aangepaste MER voor Pijnacker-Zuid, het ontwerp-bestemmingsplan Tolhek en het bestemmingsplan Tolhek (de laatste bij GS van Zuid-Holland).

Het gaat, zoals bekend, bij Pijnacker-Zuid vooral om het instandhouden van voldoende ruimte tussen de agglomeraties van Rotterdam en Den Haag, met name voor de Groenblauwe Slinger. Hier speelt ook nog eens het tracé voor de N-470 doorheen, een weg die zowel de kwaliteit van de woonwijk als de kwaliteit van de minieme groenzone bedreigt.

Maar er zijn nog tal van andere argumenten tegen de uitbreiding van Pijnacker in deze vorm. Zo heeft de ontwikkeling van het woningaanbod de woningvraag zo goed als ingehaald, en houdt bouwen in de open ruimte een bedreiging in voor de bestaande stedelijke gebieden. En vanuit het gezichtspunt van de opbouw van Pijnacker zelf kan de locatie ook al niet slechter: zo'n zuidelijke satelliet ondergraaft de centrumvoorzieningen.

Uiteraard zet ook de Vereniging voor Natuur- en Milieubescherming Pijnacker zijn procedures, die tot nu toe zeer succesvol waren, voort. Met uitstekende bezwaarschriften worden de gemeente Pijnacker en de provincie het vuur na aan de schenen gelegd.

[C10] Locatie Ypenburg

Onze bedenkingen tegen het plan Ypenburg gaan om twee hoofdzaken:

Het bebouwen van De Bras is o.i. uit den boze vanuit waterhuishoudkundig standpunt. Verder heeft dat stukje Polder van Nootdorp een zeer waardevol weidevogelbestand en is een zekere buffering van het gebied van de Hertenkamp en Nootdorpse Plassen van belang.

De ontwikkeling van de locatie is intussen in de fase van bestemmingsplan aangeland. Het zal moeilijk worden om het tij nog te keren wat De Bras betreft, omdat de gemeente Pijnacker (waar het gebied toe behoort) hier juist zwaar op inzet.

[C11] Haaglanden

Het voorontwerp structuurplan Haaglanden, dat in januari gepubliceerd werd, bood nauwelijks nieuwe gezichtspunten ten opzichte van de discussienota van voorjaar 1997. Omdat in het voorontwerp ook een aantal verschillen met het streekplan werden aangegeven en een nota van overleg beschikbaar kwam, bood het voorontwerp wel iets meer zicht op de details.

Het hoofdpunt van kritiek op het structuurplan blijft toch dat Haaglanden met zijn structuurplan niet veel meer op papier zet dan de opgetelde wensen en eisen van de participerende gemeenten. Een regionale visie komt in de slangenkuil, die Haaglanden is, niet tot stand. Het sterkst blijkt dat uit de kritiekloze opstelling ten aanzien van de VINEX-locaties in de gemeente Pijnacker (Pijnacker-Zuid en de Bras als onderdeel van Ypenburg).

Verder wordt in ons commentaar aandacht besteed aan:

[C14] Groenblauwe slinger (GBS)

De Contactgroep Haaglanden, waarin de algemene- en koepelorganisaties op het gebeid van natuur en milieu met elkaar samenwerken, heeft in december over de Groenblauwe Slinger gediscussieerd met mw An van Veen, projectleider bij de provincie voor dit project. Dat overleg én de studie "Zicht op de Horizon" hebben ons er toe gebracht om met een nadere stellingname te komen.

In de ontwerpen die naar voren worden gebracht krijgt de waterrecreatie o.i een te zwaar accent, o.a. door grootschalig water aan te leggen bij Oude Leede en in de Driemanspolder bij Zoetermeer. O.i. sporen deze keuzen niet met de uitgangspunten voor de GBS, die juist meer wijzen in de richting van een kleinschalige, gevarieerde aanpak met de nadruk op ecologische variatie en de belevingswaarde.

Verder missen wij in de ontwerpen een variant waarin de biologische veehouderij in het gebied en in samenhang met Midden-Delfland een kans krijgt.

De brief is verzonden namens de Natuur- en Milieubeschermingsvereniging Pijnacker, AVN, Platform Groen Zoetermeer, Midden-Delflandvereniging, Vereniging van Vrienden van Wassenaar, Ver. Vrienden van het Staelduinse bos, Initiatiefgroep Natuurbeheer in Delft, Groenbeheer Nootdorp-Leidschendam

[C16] Provinciaal plan Milieu, Water en Natuur

De provincie is bezig aan een lang denk- en beslissingstraject, dat moet leiden naar een nieuw beleidsplan Milieu, Water en Natuur.

In een reactie op de startnotitie (De Oriëntatie geheten) heeft de Initiatiefgroep tal van suggesties gedaan.

1. Suggesties voor het beleid tot 2010

2. Voor de aanpak van de Zuid-Hollandse milieuproblemen is nodig dat er een frisse wind door de bestuurlijke gelederen waait en dat de provincie zijn toetsende rol in de ruimtelijke ordening, die de afgelopen jaren sterk verwaarloosd is, herneemt. Voorts doen we de suggestie om aan te knopen bij kennisclusters, zoals de interfacultaire samenwerking "De Ecologische Stad' van de TU Delft.

D. Technische Universiteit Delft

[D4] Stedenbouwkundig plan TU-wijk

Bij de TU wordt momenteel gewerkt aan een nieuwe visie op de wijk. Vanuit de vastgoeddienst en de milieudienst zijn daar de randvoorwaarden voor opgesteld. Riek Bakker is door de TU ingehuurd om het plan uit te werken en tot uitvoering te brengen. Wij wachten met spanning af waar ze mee komt.

[D5] Oevers TU-wijk

Vijver Werktuigbouwkunde

Om de vegetatieontwikkeling in de plasberm van deze geïsoleerde vijver versneld op gang te brengen zijn onlangs een 600 biesachtige planten aangebracht. Het gaat om soorten als Kleine Lisdodde, Mattenbies, Kalmoes en Zwanebloem. Een eerdere poging mislukte door een vroeg invallende, strenge winter en ganzenvraat.

Thijssevaart

Het oostelijke en het westelijke deel van deze in totaal 1700 meter lange oever ontwikkelt zich verschillend, maar hoe dan ook zeer boeiend. De door de stichting Commissie Natuur en Milieu in mei en augustus uitgevoerde monitoring van oever en water leverde een zeer biodivers beeld op.

Het volledige verslag kan bij de Initiatiefgroep worden opgevraagd. Het is, verlucht met fraaie kleurenfoto's ook te bewonderen op het Internet:

http://www.oli.tudelft.nl/vssd/werkgroepen/dump/nieuws/oevers/

Verwerking van de vegetatiegegevens in het Stowa-beoordelingssysteem voor kleine wateren leverde de volgende kwaliteitsbeoordelingen op:

Thijssevaart west

karakteristiek

kwaliteitsniveau

trofie

III

waterchemie

III

structuur

IV

variant-eigen ka rakter

II

Thijssevaart oost

karakteristiek

kwaliteitsniveau

trofie

III

waterchemie

III

structuur

III

variant-eigen ka rakter

III

De waarnemingen van de groepen macrofauna ondersteunen grofweg deze uitkomsten. De Thijssevaart is dus, als men er zo nodig één cijfer aan wil verbinden, te rekenen tot het middelste kwaliteitsniveau.

Commentaar

Er is, gezien de vaststelling van het middelste ecologische kwaliteitsniveau, nog veel ruimte voor verbetering. Het verslag van het HH Delfland over 1997 zal moeten uitwijzen of het ook significant beter is dan andere wateren in Delfland.

Ten opzichte van nabijgelegen water dat Delfland jaarlijks bemonstert, scoort de Thijssevaart met kwaliteitsniveau III beter. Het water in het Rijn-Schiekanaal ter hoogte van het Kruithuis heeft de laatste jaren het beneden laagste kwaliteitsniveau. Hierbij moet wel bedacht worden dat het Rijn-Schiekanaal een dynamisch, drukbevaren vaarweg is die bovendien, als onderdeel van Delflands boezem, onderhevig is aan veel ongunstige externe factoren.

De hogere beoordeling van de karakteristiek structuur van de westelijke Thijssevaart (niveau IV!) zou er op kunnen wijzen dat een bredere plasberm gunstiger is. De waarnemingen van de komende jaren zullen hier uitsluitsel over moeten geven.

Losse berichten

• Stadsecologische fietstochten

NIEUWE DATA

• woensdag 27 mei / 19.30-22.00 u. (thema water)

• zondag 5 juli / 10.30-13.30 u.

• zondag 4 oktober / 10.30-13.30 u.

Overzicht 1997

Het afgelopen seizoen werden drie stadsecologische fietstochten gehouden; 29-5 TU-wijk en Groenblauwe slinger • 6-7 Delft noordoost • 5-10 stedelijke ecologische structuur.

De deelname (ca 15 deelnemers per keer) was in 1997 wat minder dan in 1996. De tocht van 5 oktober was speciaal geprogrammeerd voor locale politici, maar die lieten het afweten.

• Pescadero

De Initiatiefgroep heeft zijn activiteiten intussen uitgebreid naar Californië. Daar, bij San Francisco, is een sterke ontwikkeling van bloementeelt onder glas, en de kennis die wij daarover hebben bleek voor de Municipal Advisory Council zeer welkom. Via het Internet houden we nauw contact.

• Duurzaam Delftprijs 1997

De Initiatiefgroep viel met een uitgewerkt plan voor zuivering van ingelaten boezemwater door middel van biezenvelden in de Bieslandse Bovenpolder niet in de prijzen. We proberen nu via een andere weg het plan gerealiseerd te krijgen (zie [A-12]).

• Inventarisatie Kerkepad

In juni '97 werd de terrasoever van het Kerkepad op hogere planten nagesnuffeld. Door ruimtegebrek kon daarvan in nieuwsbrief 24 geen verslag worden gedaan. Er werden 52 soorten hogere planten aangetroffen. De letters geven de mate van voorkomen aan volgens schaal van Tansley.

r

basterdwederik kantige

f

beemdgras ruw

f

beemdgras veld

f

boterbloem blaartrekkende

f

boterbloem kruipende

r

brandnetel grote

o

brandnetel kleine

r

distel akker

o

ereprijs rode water

cd

fonteinkruid tenger

r

heelblaadjes

o

heen

r

herderstasje gewoon

l

hoefblad klein

a

holpijp

o

hoornbloem gewone

r

kamille schijf

r

klaver rode

f

klaver witte

o

kroos gewoon sterre

l

kroos klein

a

kroos punt

l

kroos veelwortelig

o

kropaar

s

kruipertje

f

liesgras

o

mannagras

r

melkdistel gekroesde

o

muur vogel

r

ooievaarsbek slipbladige

r

paardebloem gewone

o

pijlkruid

o

punge beek

o

raaigras engels

l

ratelaar grote

a

rus greppel

o

rus zomp

o

varkensgras

s

varkenskers kleine

a

vederkruid aar

f

veenwortel

a

vergeetmijnietje moeras

r

vossestaart geknikte

r

vossestaart grote

cd

bies gewone water

a

waterpest smalle

a

ranonkel stijve water

o

weegbree grote

r

weegbree smalle

r

wilgeroosje harig

o

zuring krul

l

zuring ridder

• Onderwerpen voor onderzoek

Aan docenten van de Hogeschool Delft werden de volgende voorstellen voor onderzoek (door studenten) gedaan:

  1. oeverafkalving in polderwatergangen: oorzaak en remedie
  2. inpasbaarheid van aangepast perceelsrandbeheer (als buffer tegen waterverontreiging en als natuurlinten) in de veehouderij in Midden-Delfland
  3. kwantificeren van de mogelijkheden om in het stedelijk gebied van Delft de regenwaterafvoer af te koppelen van het rioolstelsel (4e nota waterhuishouding)
  4. monitoring van macrofyten en macrofauna van water en oevers langs natuurvriendelijke oevers (Kerkepad / Thijssevaart / Klapwijk e.a.)
  5. werkwijzen van loonbedrijven en de veranderingen in beheer van bermen, oevers en water
  6. dimensionering en ontwerp van een helofytenfilter in de Bieslandse Bovenpolder
  7. krachtenspel veehouderij versus glastuinbouw in verstedelijkend gebied
  8. perspectieven voor een gemeentelijk tarief voor huishoudelijk afval, gebaseerd op een mix van energie- en waterverbruik

• Literatuuraanwinsten

  1. Zin in Chemische Technologie, over de betekenis van chemische technologie en materiaalkunde in duurzame ontwikkeling, oratie prof.ir. G.J. Harmsen, Delft 1998
  2. Haagse Beek . . . natuurlijker, uitg. Gemeente Den Haag en Hoogheemraadschap van Delfland, maart 1998
  3. Ontwikkelingsplan Duurzame Stedebouw Roomburg Leiden, Boom-Duijvestein, maart 1998
  4. Schoner Slootwater, minder emissie van bestrijdingmiddelen door teeltmaatregelen en middelenkeuze, CLM Utrecht, nov. 1997
  5. Onderzoek naar het voorkomen van voedsel voor met name de Lepelaar in sloten van de Polder van Biesland, de Noordpolder van Delfgauw en de Bieslandse Bovenpolder 1997, Ellen Sandberg, Vogelwacht Delft en Omstreken, maart 1998
  6. Van het zuiverste water, naar een integraal watersysteem in Dordrecht, folder gemeente Dordrecht, Grontmij en ZHEW
  7. Startnotitie Afvalwaterzuiveringsinstallatie Harnaschpolder, Delfland, febr. 1998
  8. Informatiekrant Startnotitie Afvalwaterzuiveringsinstallatie Harnaschpolder, Delfland, febr. 1998
  9. Renovatie Park Buitenhof (schetsplan), gem Delft 9/2/98
  10. Ecologische Ontwikkelingsvisie op beheer en inrichting van de stadswateren in Amstelveen, S.P. Tjallingii e.a., IBN-rapport 222, Wageningen 1996
  11. RIJNwijzer, informatiekrant voor de Rijnministersconferentie, min V&W, jan. 98
  12. Helofytenzuivering, biologische afvalwaterbehandeling en waterrecycling, brochure adviesbureau BrinkVos, 1997
  13. Consept, vouwblad van ZHM over gebiedsgerichte samenwerkingsprojecten van zeven Zuid-Hollandse natuur- en milieuorganisaties.
  14. Voorontwerp Regionaal Structuurplan Haaglanden, Den Haag, dec. 1997 &endash; Planbeschrijving &endash; Plankaarten (met afwijkingen van het streekplan) &endash; Toelichtting &endash; Nota van Overleg
  15. Compensatie van schade aan natuur en landschap, folder van prov. Zuid-Holland, december 1997
  16. Feiten en Cijfers 1997/98, Kerngegevens over landbouw, natuurbeheer en visserij, Den Haag 1997
  17. Appels, peren en milieumaatregelen, afweging van milieumaatregelen op basis van kosteneffectiviteit, brochure CE, Delft okt. 1997
  18. Gebieden en stromen, duurzaam ruimtegebruik in het landelijk gebied, brochure VROM, okt. 97
  19. Integraal Waterbeheer no. 9, Wassend water, dalend land, min. van V & W, 1998
  20. Zuurstofproblemen in klein oppervlaktewater, afstudeerrapport van Helen Havinga, TU Delft, dec. 1997
  21. Ontwikkelingsplan Nootdorp 2010 1 Beleidsnota 2 Structuurschets 3 Programma, planning en financieel raamwerk 4 Communicatieplan
  22. Folders Hoogheemraadschap:
  23. - Riooloverstorten, 1997
  24. - Baggeren en Afvoer, 1997
  25. - Baggeren en Ontvangstplicht, 1997
  26. Randen, ja natuurlijk; folder van Dienst Landelijk Gebied over perceelsrandbeheer, LNV 1997
  27. Aanvullend MER bouwlocatie Ypenburg, BOY, aug. 1997
  28. Aangepast MER Pijnacker-Zuid, Pijnacker, 1997
  29. Ontwerp-bestemmingsplan Tolhek, Pijnacker 1997
  30. Ontwikkelingsvisie Delft 2025 (versie inspraak), gemeente Delft, november 1997
  31. Stand van Zaken Milieu (De Delftse Milieumonitor), Delft 1997 - folder - Milieumonitoringrapport 1997, Nulmeting, Rapportagebevindingen
  32. Stedenbouwkundige visie TU-wijk, samenvatting Brainstormsessie, april 1997, TU Delft Vastgoedbeheer
  33. Investeren in de Zuidvleugel loont, impressie van een manifestatie op 9-10-97, Bestuurlijk Platform Zuidvleugel
  34. Water Kader, Vierde Nota waterhuishouding, regeringsvoornemen, Samenvatting, Den Haag nov. 1997
  35. Water Kader, Vierde Nota waterhuishouding, regeringsvoornemen, Samenvatting, Den Haag nov. 1997

netplek Initiatiefgroep Natuurbeheer in Delft | ind@datadelft.com